غرفه­ی آخر- دسامبر 2006

ملیحه تیره گل

«خود» در خط ِ «برکه»، در خط ِ «جام»

این مقاله، که نخستین بار در نشریه­ی سنجش (گاهنامه­ی نقد و تئوری ادبی و بررسی کتاب)، شماره­ی 1، بهار 1376 (مه 1997)، چاپ آلمان، بـه سـردبیری­ی محمود فلکی منتشر شـد، فشـرده­ای است  از کتاب منتشر نشده­ای با همین عنوان، که در پــائـیـز 1375 (1996)  تدوین آن به پایان رسید.

م. ت.  28 آذر 1385 ( 19 دسامبر 2006)

شاید بتوان برخورد با آینه را یکى از نمودهاى بارزِ حافظه­ی جمعى­ی انسان دانست. زیرا كه ویژگی­هاى مشتركِ آن در همه­ی فرهنگ­ها و تمدن­هاى فراتاریخ و تاریخى، نموداركردن ِ«خود ِ» انسان به او؛ و كشف و افشا كردنِ ِ روابط ِ این»خــود» با كل ِ جهــان ِ هستى است. حضــور ِ «آینــه» در اسطوره­ها، مدرسه­هاى فلسفى، آفرینش­هاى ادبى و هنرى، فلكلور، خرافات، و علم، گویاى همین نیاز ِ زیربنائی­ی انسان است. [1]منتها، كیفیت ِ بروز و كاركرد ِ آینه­هاى نمادین در جوامع ِ مختلف ِ جهان و در برش­هاى متفاوت ِ تاریخ، رساناى ادراک ِ زمانمندِ هر فرهنگ است از مفهوم ِ «خود» و «جهان». به دیگر سخن، جهان­بینی­ی غالب در هر فرهنگ، خاستگاه ِ نام، نماد، و نمود ِ آینه است در درازناى  زمان. در نتیجه، با بررسی­ی هر یک از این دو عامل، می­توان نمائی از دیگری به دست آورد. با چنین هدفى، این مقاله مرورى است بر دو آینه­ی اسطوره­ای، یعنی، »جـام جهان­نما«ى ایرانی و »بركه«ى غربی (اصلاً یونانی) و بر خاستگاه­ها و فرآورده­هاى عملی­ی هر یک، در زادگاه خود.

تاریخچه­ی آینه­ی عینی كه با كوشش علمِ باستان­شناسى در سده­هاى گذشته، به تدریج تدوین شده است، قدمت ِ قدیمی­ترین آینه­ی یافته شده را بیش از 6500 سال (4500 ق. م.) برآورد می­کند. [2] اما، به رغم كوشش­هاى پردامنه­ی این علم و دیگر علـومِ انسانی در زمان­بندی­ی عناصر اسطوره اى، قدمت ِ «جام جهان­نما» و «برکه» هم­چنان در رمز و راز ِ فراتاریخ باقى مانده است. و از آن­جا که تاریخ نگارش ِ اسطوره­ها، همانا تاریخ پیدایش آن­ها نیست، فرهنگی که نخستین بار مفهوم ِ آینـه را با نماد به تفسیر کشیده است، قابل شناسائی نیست، یا دست­کم، تاکنون شناسائی نشده است. شاید هم - به گفته­ی جوزف کمپبل، اسطوره­شناس آمریکائی – هرگز شناسائی نشود.  [3]

«جام جهان نما»  در اسطوره­ی «بیژن و منیژه»، كه ابوالقاسم فردوسى، حماسه سراى ایرانی (سده­ی چهارم هجری/یازدهم میلادی)، در بخشِ اسطوره­ای­ی شاهنامه ماهیت ِ آن را ثبت كرده است، به «كی­خسرو»، پادشاه كیانی، تعلق دارد. و زمان ِ آن، «به پیش از جدائی­ی هندوان از ایرانیان و مهاجرت آنان به سمت سند و داخله­ی فلات ایران بر مى گردد». [4] و «آن جدائى، حداقل هزار سال پیش از میلاد مسیح صورت گرفته است». [5] «بركه»  در افسانه­ی «نارسیسوس»، كه به وسیله­ی  «آوید»، [6] شاعر رومى، در سال هشتم پیش از میلاد (هم­زمان با سلطنت ِ اشک ِ دوم از سلسله­ی اشکانی)، در مجموعه­ی «دگردیسی­ها»[7]  به متن نشسته است، و پیش از آوید نقشى حاشیه­ای در اسطوره­ی یونان داشته، به زمـانی تعـلق دارد كه انسان غربی هنوز مرزهاى بین خود و خدا را مشخص نكرده بود، یعنی به زمانِ نیمه انسان­ها/ نیمه خدایانِ المپ. [8]

مهم­ترین واژگانی كه با آینه­ی عینی مستقیماً هم­نشینی­ی مفهومى دارند، واژه­هاى چشم، دیدن، نور، انعكاس، تصویر، و»خود» (به عنوانِ فاعل و مفعولِ هم زمانِ فعلِ دیدن) هستند، كه بر اساسِ یافته­هاى علم فیزیک، همه­ی آن ها از ویژگی­هاى مادى برخوردارند. در آینه­ی نمادین، این هم­نشینی­ها اعتبارِ مادى ِ خود را از دست می­دهند، و »تصویر» یا »انعكاس»  - بسته به نحله­هاى متفاوت ِ تفكر - به مفاهیم مجردى چون: روح، شبح، همزاد، همتا، سایه، بازتابِ خدا، و »خود» (به عنوانِ مفعول، در تفسیر تمثیلى؛ و بـه عنـوانِ فـاعـل و مفعــولِ هم زمان، در تفسیــر روان تحـلیـلى) جـا مى سپـارنـد. البته، «جام جهان­نما»ی ایرانی از تمام این ویژگی­ها تن می­زند. مثلاً، با این كه از نظرِ كاربردى، اصل ِ »انعكاس» در »جام» و »بركه» یکسان است، اما، »جام» همه چیز را در »هفت كشور جهان» باز می­نمایاند، و «برکه»ی غربی فقط «خود» را. افزون بر اصل مشترک «انعکاس»، وجهِ اشتراكِ دیگر این دو آینه، علتِ وجودی­ی آن­هاست، یعنی، بروز ِ هر دو آینه، بر اساسِ عشق است. كه این وجهِ اشتراك نیز، البته، در نوع و كیفیت ِ عشق، افتراق مى پذیرد.

»جام» در شاهنامه فقط یک بار رخ مى كند، و تنها، براى پیدا كردنِ بیژن كه به خاطرِ عشق به منیژه (دختر افراسیاب) به فرمانِ افراسیاب در توران زمین زندانی است: كى خسرو پادشاه ایران است. «ارمانیان» که  «سر ِ مرز ِ ایران و توران» زندگی می­کنند، برای دفع ِ «گرازان» که به کشتزارهای­شان حمله کرده­اند، از شاه ایران یاری می­خواهند. بیژن ِ جوان داوطلب می­شـود، و با همراهی­ی گرگین ِ سالخورده به جنگ ِ گرازان می­رود. بیژن، مأموریت را به انجام می­رساند و قصد ِ بازگشت می­كند. گرگین از وجود ِ «جشنــگاهی» در آن حــوالی خبــر می­دهد، که بزرگان توران همه ســاله در آن به جشن می­پردازند. و نیز از زیبائی­ی منیژه، دختر افراسیاب، برای بیژن سخن­ها می­گوید. بیژن وسوسه می­شود و به سوی محل جشن می­تازد. منیژه او را می­بیند و به او دل می­بازد. او را به سراپرده دعوت می­کند. دو دلداده سه شب و سه روز را با هم در خیمه­ی منیـژه سپری می­کنند. پس از پایان جشن، خیمه­ها را برمی­چینند و قصد شهر می­کنند. منیژه که نمی­تواند دل از بیژن برکند، به یاری­ی ندیمه­اش او را بیهوش می­کند و پنهانی به شهر، و به کاخ خود می­آورد. بیژن به­هوش می­آید. ابتدا، خود را به­خاطر غفلت نکوهش می­کند، ولی بعد، با دلداری­های منیژه آرام می­گیرد، و به خوشی و شادکامی در کاخ منیژه می­ماند. افراسیاب، شاه ِ توران، از موضوع با خبر می­شود. به فرمان او بیژن را دستگیر می­کنند و «نگونش به چاه اندر انداختند/ سر ِ چاه را سنگ برساختند». و نیز، اموال منیژه را مصادره می­کند و او را از کاخ خود می­راند. منیژه با سر و پای برهنه و چشمانی اشگبار هر روز غذائی مختصر گرد می­آورد و از منفذی در کنار سنگ، آن را برای بیژن به درون چاه می­فرستد. گرگین، بـدونِ بیژن، به ایران بازمى گردد. در كاخِ كی­خسرو ولوله می­افتد، از گرگین بازجوئى می­شود، و جستجو براى یافتن بیژن آغاز می­شود. كی­خسرو در برابرِ بی­تابی­ی گیو، پدر بیژن، به او قول می­دهد كه در صورت ِ بی­نتیجه ماندنِ جستجوها، خودش به یارى­ی »جام گیتى نما» بیژن را پیدا كند:

        من اكنون ز هر سو فراوان سوار                فــرســتـم هـمـه در خـور كــارزار

      ز بـیــژن مـگــر آگــهـى یــابــمــا                  بـدیـن كـار هـشـیـار بـشــتـابــمــا

      و گــر دیــر یــابــم از او آگــهــى                  تـو جـاى خـرد را مـگـردان تهـى

      بــمـان تــا بیــایـد مــه فــرودیــن                 كه بـفـروزد اندر جهـان هور دیـن

▓ ▓ ▓ ▓

        بـخـواهم مـن آن جـام گـیـتى نماى                شــوم پــیـش یـزدان بـبـاشـم بـپـاى

      كــجـا هـفـت كـشــور بــدو انــدرا                بـبـیـنــم بــر و بـوم و هــر كشـــورا

      بگــویـم تـرا هـر كجا بیـژن است               بـه جـام ایـن سخـن مـر مـرا روشـن است

جستجـوها بی­نتیجه می­مانـد تا ماه فـروردین و نوروز فرامی­رسـد. كی­خسرو طی­ی مراسمى »جام» را به كف می­گیرد و »درو هفت كشور همی­بنگرید». بیژن را در كشور گرگساران (توران) در بن چاه، به بند گران می­بیند. رستم به نجات ِ بیژن فراخوانده می­شود و رستم، بیژن را به همراهی­ی منیژه به ایران بازمی­گرداند. [9]

چنان كه از پردازشِ فردوسى برمی­آید، در این داستان - صرف­نظر از راز و رمز ویژهی اسطوره- از ذهنی گرائی­ی قهرمانان خبرى نیست. و در نتیجه تناقضی درونی در راه عشق و بین عاشق و معشوق، یا بین آن­ها و ارزش­های اجتماعی وجود ندارد. یعنی، عشق بیژن و منیژه عشقی طبیعی، گیتیانه، و مورد پذیرش جامعه است، [10]و اسارتِ بیژن هم دارای سببی سیاسی. [11]از طرفى، نشانه­هاى «جام»- كه یافتن و رساندنِ عاشق و معشوق را میسر مى كند - تماماً عینی است:

        ز كــار و نـشــان ِ سپـهــر ِ بـلـنــد                 هـمـه كـرد پـیــدا چــه و چــون و چنـد

      ز مــاهـى بـه جـام انـدرون تـا بره                 نـگــاریــده پـیـکر بــدو یـکـســره

      چـه كیوان چه هرمز چه بهJرام و شیر                 چه مهـر و چه و ماه و چه ناهید و تیر

      هــمــه بــودنــی­هـــا بـــدو انـــدرا                 بــدیـدى جــهـانــدار افــسـونگـرا

 افزون بر این­ها، در سرتاسر این داستان، کلمه­ای که به مسائل غیرزمینی یا فراطبیعی (چه درباره­ی جام و چه درباره­ی «کی­خسرو») دلالت کند، یافت نمی­شود. و هر چه هست، سیلان ِ رازمند ِ هستی است در ظرف بی­کران اسطوره. از آن رو که خداینامک – یکی از مآخذ ِ فردوسی- با کاربرد ِ واژه­ی «اسـرارآمیـز»، «راز» را به «جـام» پیوند می­زنـد، فـردوسی­ی وفـادار بـه مــأخذ، «راز و رمز ِ» اسطــوره­ای را با کاربرد ِ واژه­ی «افسونگر» به «کی­خسرو» نسبت می­دهد. خداینامک می­گوید:

جام گیتی­نما، جامی است که صور نجومی و سیارات و هفت کشور (هفت اقلیم) زمین بر آن نقش شده بوده است و خاصیتی اسرارآمیز داشت. چه، وقایعی که در نقاط دوردست کره­ی زمین اتفاق می­افتاد، بر روی آن منعکس می­شد.  [12]

نکته­ی دیگری که در رابطه با «جام» باید در نظر گرفت، آشنائی ایرانیان باستان است با علم ستاره­شناسی. دکتر مهرداد بهار در پیش­گفتار ترجمه­ی «بُندَهِش» می­نویسد:

در چند فصل بندهش بحث­هاى بسیارى درباره­ی نجوم انجام یافته است كه از نظر تحقیق در نجوم و تاریخ نجوم و احكام نجوم در ایران از اهمیت بسیارى برخوردار است. در فصل­هاى دیگر  نیز گاه اطلاعاتى نجومى وجود دارد. فصلى خاص نیز به تقویم در ایران مربوط است.  [13]

از معنـا و ریشـه­ى واژه­ی «آینـه» در زبان­هاى باستـانی ایرانیـان نیز چنیـن برمى آید كه كاركردهای آن با «دیدن»، یعنی با حسِ طبیعى و مهم­ترین وسیله­ی شناخت، درهم­آمیختگی­ی معنائى داشته است:

واژه­ی­ آینــه در زبان پهلـوی «آینک ayenak» و «آدنک adenak»؛ و در زبــان پـارتی «آدینگ ading» بـوده است. مشتــق از ریشه­ی «دی di» در پـارسی باستـان didiy به معنای «ببین» و در پـارسی میانه معنای «دیدن داشت. [14]

لازم به یادآورى است كه واژه­ی «آینه» در كتابِ »بندهش«،  ewenag ذكر شده است كه در پهلوى به معناى رسم، شكل، گونه و قالب [15]است. و براى من دانسته نیست كه این تغییر مفهومی دقیقاً از چه زمانی روى داده است.  اما، از توضیح دكتر معین، و معنائى كه دكتر بهار، صادق هدایت [16]و احمد تفضلى [17]براى واژه­ی  ewenag ذكر